نمودار رشد کودک چیست و چطور آن را بخوانیم؟

نمودار رشد کودک، قد، وزن و دور سرِ فرزند شما را با کودکان هم‌سن و هم‌جنسش مقایسه می‌کند و مهم‌تر از آن، نشان می‌دهد رشد او در طول ماه‌ها و سال‌ها چه مسیری را طی می‌کند. در این راهنما می‌آموزید نمودار را چطور بخوانید، صدک‌ها یعنی چه و چه زمانی باید با پزشک صحبت کنید.

نمودار رشد چه چیزی را نشان می‌دهد؟

در هر نمودار رشد، محور افقی سن کودک (ماه یا سال) و محور عمودی اندازه‌ی موردنظر (کیلوگرم یا سانتی‌متر) است. چند منحنی صدک روی نمودار کشیده شده و شما نقطه‌ی مربوط به اندازه‌ی کودک را روی آن می‌گذارید. با هر ویزیت یک نقطه‌ی تازه اضافه می‌شود و اتصال نقطه‌ها «مسیر رشد» را نشان می‌دهد.

رایج‌ترین نمودارها این‌ها هستند:

• وزن برای سن: آیا وزن کودک با سنش هماهنگ است؟
• قد (یا طول) برای سن: آیا رشد قدی او در مسیر خودش است؟
• دور سر برای سن: برای پایش رشد سر، به‌ویژه در سال‌های اول زندگی.
• نمایه‌ی توده‌ی بدنی (BMI) برای سن: تناسب وزن با قد را می‌سنجد.

صدک‌ها را چطور بخوانیم؟

صدک یعنی «چند درصد کودکان هم‌سن و هم‌جنس از فرزند شما کوچک‌ترند». بسیاری از نمودارها خطوط صدک ۳، ۱۵، ۵۰، ۸۵ و ۹۷ را نشان می‌دهند. مثلاً کودکی که وزنش روی صدک ۲۵ است، از ۲۵ درصد کودکان هم‌سنش سبک‌تر و از ۷۵ درصدشان سنگین‌تر است. توضیح کامل‌تر، همراه با Z-score، در راهنمای صدک قد و وزن کودک آمده است.

نمودار WHO یا CDC؟ کدام مرجع را انتخاب کنیم؟

استانداردهای رشد WHO (سازمان جهانی بهداشت) برای تولد تا ۵ سال بر پایه‌ی کودکان سالمِ شش کشور (برزیل، غنا، هند، نروژ، عمان و آمریکا) ساخته شده‌اند که با شیر مادر تغذیه شده بودند؛ یعنی نشان می‌دهند کودک در شرایط مطلوب «چطور باید رشد کند». WHO برای ۵ تا ۱۹ سال هم مرجع منتشر کرده است.

نمودارهای CDC (مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا) برای ۲ تا ۲۰ سال بر پایه‌ی داده‌های کودکان آمریکایی هستند و برای زیر ۲ سال خودِ CDC هم استفاده از استانداردهای WHO را توصیه می‌کند. نتیجه‌ی این دو مرجع کمی با هم فرق دارد؛ بهتر است همان مرجعی را که پزشک شما استفاده می‌کند، انتخاب کنید. ابزار «کودک من» هر دو را پشتیبانی می‌کند.

عدد مهم‌تر است یا روند؟

یک نقطه‌ی تنها کم‌تر از «مسیر» اطلاعات می‌دهد. کودکی که پیوسته روی صدک ۱۵ رشد می‌کند معمولاً نگرانی کمتری ایجاد می‌کند تا کودکی که از صدک ۷۵ به صدک ۱۰ رسیده است. در سال‌های اول زندگی جابه‌جایی کوچک بین صدک‌ها شایع است، اما عبور از چند خط اصلی نمودار به سمت بالا یا پایین ارزش بررسی توسط پزشک را دارد.

چه زمانی باید با پزشک صحبت کنید؟

• وزن یا قد کودک به‌طور مشخص از مسیر قبلی خود پایین‌تر یا بالاتر رفته است.
• وزن‌گیری چند ویزیت پشت‌سرهم متوقف شده یا وزن کم شده است.
• اندازه‌ها پایین‌تر از صدک ۳ یا بالاتر از صدک ۹۷ هستند.
• دور سر خیلی سریع یا خیلی کند بزرگ می‌شود.
• همراه با نگرانی از تغذیه، خواب، یا رفتار کودک، اندازه‌ها هم شما را نگران کرده است.

هیچ‌کدام از این موارد به‌تنهایی تشخیص بیماری نیست؛ فقط نشانه‌ای است که بهتر است با پزشک در میان بگذارید.

اندازه‌گیری درست: چهار نکته

1. قد: تا حدود ۲ سالگی «طول» کودک را خوابیده و با متر یا تخته‌ی مخصوص اندازه می‌گیرند؛ بعد از آن قد ایستاده اندازه‌گیری می‌شود. در نمودارها این تغییر روش دیده می‌شود.
2. وزن: با حداقل لباس و ترازوی دقیق؛ ترجیحاً همیشه با همان ترازو و در ساعت مشابه.
3. دور سر: با متر نرم از بالای ابروها و بزرگ‌ترین قسمت پشت سر، دور سر را بگیرید.
4. تاریخ: تاریخ اندازه‌گیری و تاریخ تولد را دقیق ثبت کنید؛ سنِ کودک روی جای نقطه در نمودار اثر مستقیم دارد.

با «کودک من» نمودار رشد را چطور بسازید؟

در بخش «بررسی لحظه‌ای» جنسیت، تاریخ تولد یا سن، وزن، قد و دور سر را وارد می‌کنید و بلافاصله Z-score و صدک را با استاندارد WHO (یا صدک CDC) می‌بینید و نمودار روی منحنی‌ها رسم می‌شود. اگر حساب کاربری بسازید، اندازه‌های هر ویزیت در «پرونده‌ی کودک» ذخیره می‌شود تا مسیر رشد در طول زمان دیده شود؛ در همان پرونده آزمایش خون، کارت واکسیناسیون و سایر اطلاعات کودک هم کنار هم هستند.

این صفحه فقط جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین ویزیت، تشخیص یا توصیه‌ی پزشک نیست. برای هر نگرانی درباره‌ی رشد و سلامت کودک با پزشک خود مشورت کنید.